Daşky gurşawy goramak barada dünýäde barha köp maglumat berilýän mahaly, azyk haltalarynyň ulanylyş we öndüriliş usullary hem üýtgeýär. Daşky gurşawa zyýan ýetirýändigi sebäpli däp bolan plastik azyk haltalaryna barha köp üns berilýär. Ýurtlar olaryň ulanylyşyny çäklendirmek we dargaýan materiallaryň ylmy-barlag işlerini, işläp çykaryşlaryny we ulanylyşyny ösdürmek üçin çäreler gördüler. Bu makala azyk haltalarynyň häzirki ýagdaýy, olaryň ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklary we geljekki ösüş ugurlary barada gürrüň berer.
1. Azyk haltalarynyň häzirki ýagdaýy
Gündelik durmuşda aýrylmaz gaplama materialy hökmünde azyk haltalary supermarketlerde, iýmit üpçünçiliklerinde, iýmitleri alyp gitmek üçin niýetlenen ýerlerde we beýleki ugurlarda giňden ulanylýar. Statistika maglumatlaryna görä, dünýäde her ýyl öndürilýän plastik haltalaryň sany trillionlara ýetýär we olaryň ep-esli bölegi azyk önümlerini gaplamak üçin ulanylýar. Şeýle-de bolsa, plastik haltalaryň ulanylmagy çynlakaý ekologiýa meselelerini döretdi. Plastikiň tebigy gurşawda çüýremegi üçin ýüzlerçe ýyl gerek bolýar we çüýreme prosesinde zyýanly maddalar bölünip çykyp, topragy we suw çeşmelerini hapalaýar.
Soňky ýyllarda köp ýurtlar we sebitler bu meseläni düşünip başladylar we plastik torbalaryň ulanylyşyny çäklendirmek üçin syýasatlary ornaşdyrdylar. Mysal üçin, Ýewropa Bileleşigi 2015-nji ýylda Plastik torbalar baradaky Direktiwany kabul etdi, bu Direktiwa agza döwletlerden 2021-nji ýyla çenli bir gezek ulanylýan plastik torbalaryň ulanylyşyny her adam başyna ýylda 90-a çenli azaltmagy talap edýär. Mundan başga-da, Hytaý köp şäherlerde kärhanalary dargaýan materiallary ulanmaga höweslendirmek üçin "plastik gadagançylygy" hem ornaşdyrdy.
2. Plastik torbalaryň ekologiýa üçin howplary
Plastik torbalaryň ekologiýa üçin howplary, esasan, aşakdaky taraplarda öz beýanyny tapýar:
Deňiz hapalanmagy: Köp sanly plastik haltalar islegi boýunça taşlanýar we ahyrsoňy ummana akýar we deňiz zibilleriniň bir bölegine öwrülýär. Deňiz organizmleri ýalňyşlyk bilen plastik haltalary iýýärler, bu bolsa olaryň ölümine ýa-da adatdan daşary ösmegine sebäp bolýar we ekologiýa deňagramlylygyna çynlakaý täsir edýär.
Topragyň hapalanmagy: Plastik haltalar toprakda çüýreýän wagty, zyýanly himiki maddalary bölüp çykarýar we topragyň hiline we ösümlikleriň ösüşine täsir edýär.
Serişde galyndylary: Plastik haltalaryň önümçiligi köp mukdarda nebit serişdelerini sarp edýär, olar başga has gymmatly maksatlar üçin ulanylyp bilnerdi.
3. Çökýän azyk haltalarynyň köpelmegi
Plastik torbalaryň döredýän ekologiýa meseleleri bilen ýüzbe-ýüz bolan köp kompaniýalar we ylmy-barlag edaralary dargaýan azyk torbalaryny işläp düzmäge başladylar. Bu torbalar, adatça, belli bir şertlerde tebigy ýagdaýda dargap bilýän ösümlik krahmaly we polilaktik kislota (PLA) ýaly gaýtadan dikeldilýän materiallardan ýasalýar we daşky gurşawa düşýän agramy azaldýar.
Ösümlik krahmaly haltalary: Bu görnüşli haltalar esasan mekgejöwen krahmaly ýaly ösümlik çig mallaryndan ýasalýar we gowy biogabaryşyklylyga we dargamaga eýedir. Barlaglar ösümlik krahmaly haltalarynyň amatly şertlerde birnäçe aýyň içinde doly dargap biljekdigini görkezdi.
Polilaktik kislota haltalary: Polilaktik kislota täzelenýän çeşmelerden (meselem, mekgejöwen krahmaly) ýasalan, gowy mehaniki häsiýetlere we açyklyga eýe bolan, azyk önümlerini gaplamak üçin amatly bioplastikdir. Senagat kompostlaşdyrma şertlerinde polilaktik kislota haltalary 6 aýyň içinde dargap bilýär.
Beýleki innowasion materiallar: Ösümlik krahmalyndan we polilaktik kislotadan başga-da, ylmy işgärler deňiz otlarynyň ekstraktlary, miselý we ş.m. ýaly beýleki dargaýan materiallary hem öwrenýärler. Bu täze materiallar diňe bir ekologiýa taýdan arassa däl, eýsem has gowy gaplama işini hem üpjün edýär.
4. Çökýän azyk haltalarynyň kynçylyklary
Çökýän azyk haltalarynyň daşky gurşawy goramakda aýdyň artykmaçlyklary bar bolsa-da, olar mahabatlandyryş we ulanmak prosesinde käbir kynçylyklara duçar bolýarlar:
Çykdajylar bilen bagly meseleler: Häzirki wagtda dargaýan materiallaryň önümçilik çykdajylary, adatça, däp bolan plastik materiallaryňkydan ýokary, bu bolsa köp söwdagärleriň gaplama materiallaryny saýlanda arzan plastik haltalary ulanmaga meýilli bolmagyna sebäp bolýar.
Sarp edijileriň habardarlygy: Sarp edijileriň köpüsiniň dargaýan azyk haltalary barada ýeterlik bilimi ýok we olar henizem däp bolan plastik haltalary ulanmaga öwrenişipdirler. Jemgyýetçiligiň daşky gurşaw baradaky habardarlygyny nädip ýokarlandyrmak we olary dargaýan önümleri saýlamaga höweslendirmek mahabatlandyrmagyň açarydyr.
Gaýtadan işlemek ulgamy: Çökýän azyk haltalaryny gaýtadan işlemek we gaýtadan işlemek üçin ygtybarly ulgamyň döredilmegi zerurdyr. Häzirki wagtda köp ýerde netijeli gaýtadan işlemek mehanizmi heniz döredilmedi, bu bolsa arassalamak prosesinde çüýreýän haltalaryň adaty plastik haltalar bilen garyşmagyna we çüýremegiň täsirine sebäp bolup biler.
5. Geljekki ösüş ugry
Çökýän azyk haltalarynyň giňden ýaýradylmagyny we ulanylyşyny höweslendirmek üçin hökümetler, kärhanalar we ylmy-barlag edaralary bilelikde aşakdaky çäreleri görmelidirler:
Syýasat goldawy: Hökümet kärhanalaryň dargaýan materiallary işläp çykarmagyna we ulanmaga höweslendirmek üçin degişli syýasaty ornaşdyrmaly, şeýle hem dargaýan haltalary ulanýan kärhanalara subsidiýalar ýa-da salgyt ýeňillikleri bermeli.
Jemgyýetçilik bilimi: Mahabat we bilim arkaly jemgyýetçiligiň dargaýan azyk haltalary baradaky habarlylygyny ýokarlandyryň we sarp edijileri ekologiýa taýdan arassa önümleri saýlamaga höweslendiriň.
Tehnologiýa ylmy-barlag işleri we işläp düzmeleri: Bazaryň isleglerini has gowy kanagatlandyrmak üçin dargaýan materiallaryň ylmy-barlag işlerine we işläp düzmelerine maýa goýumlaryny artdyrmak, önümçilik çykdajylaryny azaltmak we materiallaryň işini gowulandyrmak.
Gaýtadan işlenýän materiallary gaýtadan işlemek we gaýtadan işlemek ulgamyny döretmek we kämilleşdirmek, bu bolsa olaryň ulanylandan soň netijeli zaýalanmagyny üpjün etmek we daşky gurşawa täsirini azaltmak üçin gerek.
Netije: Azyk haltalarynyň daşky gurşawy goramagyň ýoly uzak we kyn, ýöne ylmyň we tehnologiýanyň ösmegi we jemgyýetçilik habardarlygynyň ýokarlanmagy bilen, geljekde azyk gaplamalarynyň has ekologiýa taýdan arassa we ekologiýa taýdan arassa boljakdygyna ynanmaga esas bar. Bilelikdäki tagallalar arkaly geljekki nesiller üçin has gowy ýaşaýyş gurşawyny döredip bileris.
Ýerleşdirilen wagty: 2024-nji ýylyň 7-nji dekabry
